DRI: Skrining bez registra i adekvatnog obuhvata ne daje mjerljive rezultate
Podgorica, 02. mart 2026. godine – Državna revizorska institucija (DRI) sprovela je reviziju uspješnosti sprovođenja nacionalnih programa za rano otkrivanje malignih bolesti Crnoj Gori.
Nadležni Kolegijum DRI, koji je rukovodio predmetnom revizijom, u sastavu dr Branislav Radulović (senator-rukovodilac Kolegijuma) i dr Milan Dabović (senator-član Kolegijuma) ocijenio je da, u periodu od 2011-2024. godine, programi za rano otkrivanje raka grlića materice i raka debelog crijeva se nijesu u dovoljnoj mjeri efikasno sprovodili, odnosno organizacija i sprovođenje programa skrininga nijesu bili sistemski uređeni i organizovani na način koji bi obezbijedio postizanje planiranih rezultata.
Dostupne procjene za 2022. godinu ukazuju da su stope incidence i mortaliteta u Crnoj Gori relativno visoke u odnosu na evropski prosjek. Prema podacima Instituta za onkologiju KCCG, tokom 2023. godine 93 žene su imale novodijagnostikovani rak grlića materice, a u 61% slučajeva bolest je otkrivena u inoperabilnom stadijumu, što ukazuje na kasno otkrivanje bolesti i ograničen efekat skrininga.
U periodu 2011–2024. godine programi ranog otkrivanja raka nijesu bili sistemski uređeni na način koji bi obezbijedio ostvarenje planiranih ciljeva. Nacionalni programi donijeti 2011. godine nijesu ažurirani, a važeći nacionalni vodiči za sprovođenje skrininga nijesu doneseni. Aktivnosti su se realizovale oslanjanjem na međunarodne smjernice, bez njihovog preciznog normiranja u domaćem regulatornom okviru. Operativni/akcioni planovi nijesu izrađivani, čime je ograničeno praćenje realizacije ciljeva i mjerenje rezultata.
DRI je utvrdila da nijesu uspostavljeni funkcionalni registri skrininga, niti je obezbijeđena puna funkcionalnost Registra malignih neoplazmi. Registar za rak je formalno uspostavljen 2013. godine u okviru Institut za javno zdravlje Crne Gore, ali nakon objavljivanja izvještaja za 2013. godinu nijesu publikovani redovni godišnji izvještaji. Bez funkcionalnih registara nije moguće pratiti ishode skrininga, mjeriti kvalitet programa, procijeniti uticaj na incidencu i mortalitet i planirati zdravstvene politike na osnovu pouzdanih podataka.
Revizijom je utvrđeno da obuhvat ciljne populacije u periodu 2023–2024. godine ostaje nizak. Kod skrininga raka grlića materice obuhvat je iznosio 20,31% (2023) i 15,80% (2024). Kod skrininga raka debelog crijeva obuhvat je iznosio 21,76% (2023) i 24,53% (2024). Model pozivanja, koji se dominantno oslanja na domove zdravlja i izabrane doktore, bez obavezujućih mehanizama sprovođenja, nije obezbijedio ujednačen i adekvatan obuhvat.
Utvrđena su značajna odstupanja između programom definisane populacije i rezidentne populacije prema popisu iz 2023. godine. U odsustvu registara postoji rizik da administrativna i organizaciona ograničenja značajno utiču na definisanje populacije, što može dovesti do precjenjivanja pokrivenosti skriningom.
DRI zaključuje da planirani ciljevi skrining programa nijesu ostvareni, niti je moguće njihovo pouzdano praćenje. Ne postoje dokazi o značajnom povećanju ranog otkrivanja malignih bolesti niti o smanjenju učestalosti i mortaliteta od raka grlića materice i raka debelog crijeva u posmatranom periodu. Bez jasno definisane ciljne populacije, adekvatnog obuhvata i funkcionalnih registara, organizovani skrining programi ne mogu ostvariti svoju osnovnu svrhu.
DRI, usljed nedostatka podataka o kretanju dugoročnih ishodnih indikatora (distribucija stadijuma pri dijagnozi, stopa incidence, stopa mortaliteta) nije bila u mogućnosti da ocijeni efekte, tj. rezultate sprovođenja nacionalnih programa za rano otkrivanje raka grlića materice i debelog crijeva.
DRI je dala 11 preporuka koje se odnose na:
- donošenje i ažuriranje nacionalnih vodiča i programa,
- izradu operativnih planova,
- uspostavljanje funkcionalnih registara skrininga i jačanje Registra za rak,
- unapređenje modela pozivanja ciljne populacije,
- uspostavljanje dokumentovane kontrole kvaliteta,
- unapređenje sistema finansiranja i evidencije troškova.
Revizija je sprovedena u skladu sa Sporazumom o vršenju paralelne revizije u oblasti zdravstvene zaštite između DRI Crne Gore i DZR Republike Sjeverne Makedonije, u skladu sa principima GUID 9000 Kooperativnih revizija između vrhovnih revizorskih institucija (VRI). Sporazumom je predviđeno da će osim nacionalnih izvještaja biti izrađen i zajednički sumarni izveštaj.
Subjekti revizije su obavezni da do 6. aprila 2026. godine dostave Akcioni plan za realizaciju preporuka, a do 27. februara 2028. godine Izvještaj o preduzetim radnjama.
Konačni izvještaj o reviziji dostavlja se Odboru za zdravstvo, rad i socijalno staranje Skupštine Crne Gore.
Zainteresovana javnost se može upoznati sa sadržajem konačnog Izvještaja o reviziji uspjeha „Uspješnost sprovođenja nacionalnih programa za rano otkrivanje malignih bolesti Crnoj Gori” na zvaničnoj internet stranici DRI, odjeljak www.dri.co.me.
Lokacija
